Bilal DemirEkonomik yönetim süreçleri toplumun ortak kaynaklarını ilgilendiren kritik bir alan oluşturur. Kamu gelirleri ile giderleri arasındaki denge uzun vadeli istikrar için büyük önem taşır. Bu dengeyi korumak amacıyla çeşitli politikalar uygulanır ancak bazen beklenen sonuçlar tam olarak elde edilemez ve sürekli bir açık oluşumu gözlenir. (22 Şubat 2026, 02:15 itibarıyla hazırlanan bu makale ile ilgili bazı bilgiler tablo halinde makalenin aşağısında verilmiştir.)
Yunan mitolojisinde Danaos’un kızları olarak bilinen kardeşlerin hikayesi bu ekonomik tabloyu anlatmak için çarpıcı bir örnek sunar. Bu kardeşler tanrılar tarafından verilen bir cezayla dibi delik bir küpe su taşımak zorunda bırakılmıştır. Ne kadar çaba gösterseler de küp asla dolmaz çünkü su sürekli deliklerden sızıp gider. Günümüz vergi mükelleflerinin durumu da bu eski efsaneye büyük benzerlik gösterir. Bütçe havuzuna sürekli vergiler ve diğer gelirler akar ancak havuz bir türlü dolmaz.
Bütçe açıkları son dönemde önemli seviyelere ulaşmıştır. Yalnızca iki bin yirmi beş yılında bir nokta sekiz trilyon lira açık kaydedilmiştir. Orta vadeli program tahminlerine göre iki bin yirmi altı yılında iki nokta yedi trilyon iki bin yirmi yedi yılında yine iki nokta yedi trilyon ve iki bin yirmi sekiz yılında iki nokta sekiz trilyon lira açık beklenmektedir. Üç yıllık toplam açık sekiz nokta iki trilyon lirayı bulmaktadır. Bu rakamlar düzenli gelir girişine rağmen havuzun neden boş kaldığını net biçimde ortaya koymaktadır.
Faiz ödemeleri bütçenin en büyük deliklerinden birini temsil eder. İki bin yirmi altı yılında iki nokta yedi trilyon lira faiz gideri öngörülürken bu rakam sonraki yıllarda üç trilyon ve üç nokta üç trilyon liraya yükselecektir. Üç yıllık toplam faiz yükü dokuz nokta bir trilyon lirayı aşmaktadır. İki bin yirmi altı yılının ilk ayında yalnız başına dört yüz elli altı milyar dört yüz milyon lira faiz ödendiği açıklanmıştır. Bu yüksek giderler yatırımlar ve sosyal destekler için ayrılabilecek kaynakları önemli ölçüde azaltmaktadır.
Kamu harcamalarında görülen şeffaflık eksikliği delikleri daha da büyütmektedir. Bütçe kalemlerinde diğer veya sınıflandırmaya girmeyen gibi belirsiz başlıklar altında büyük tutarlar yer almaktadır. Kamu alımlarında açık ihale oranı yıllar içinde ciddi gerileme göstermiştir. İki bin on beş yılında yüzde yetmiş dört nokta altmış seviyesinde olan bu oran iki bin yirmi dört yılında yüzde otuz dokuz nokta altmış sekize düşmüştür. İki bin yirmi beş yılında yaklaşık üç nokta beş trilyon liraya ulaşan kamu alımlarında bu düşüş yolsuzluk ve israf riskini artırmaktadır.
Görev zararları olarak adlandırılan transferler bütçede ayrı bir delik oluşturur. Bazı kamu bankalarından birine iki bin on sekiz yılında iki nokta beş milyar lira görev zararı aktarılırken bu rakam iki bin yirmi beş yılında yüz seksen üç nokta dokuz milyar liraya yükselmiştir. Bu yetmiş iki katlık artış bütçe üzerindeki baskıyı açıkça göstermektedir. Kur korumalı mevduat uygulamaları nedeniyle iki ila üç trilyon lira civarında kaynağın buharlaştığı belirtilmektedir.
Geçiş garantili yollar köprüler hasta garantili hastaneler ve yolcu garantili havaalanları için yapılan ödemeler de bütçeyi zorlamaktadır. Bu garantilerin toplam tutarı şeffaflık eksikliği nedeniyle tam olarak bilinmemektedir. Cari harcamaların artması ve yatırım harcamalarının azalması dengesizliği daha da belirgin hale getirmektedir. İki bin on beş yılında bütçenin yüzde on bir nokta otuzunu oluşturan yatırım payı son yıllarda yüzde onun altına gerilemiştir.
Vergi mükellefleri her yıl enflasyon oranının üzerinde vergi artışı yaşarken bu kaynakların etkili kullanılıp kullanılmadığını sorgulamaktadır. Bütçe havuzunun dolmaması yalnızca gelir yetersizliğinden değil aynı zamanda harcamalardaki israf ve gereksiz yüklerden kaynaklanmaktadır. Deliklerin kapatılması için harcama disiplini şeffaflık ve öncelikli alanlara odaklanma şarttır.
Bütçe Havuzu ve Deliklerinin Yapısı
Bütçe gelirleri vergiler özelleştirme gelirleri ve taşınmaz satışlarından oluşurken giderler faiz cari harcamalar ve yatırımlardan meydana gelir. Gelirlerin giderleri karşılayamaması durumunda borçlanma devreye girer. Bu borçların faizi ise yeni açıklar yaratır ve döngü büyür. Bu yapı tam olarak dibi delik küp benzetmesini doğrular niteliktedir.
Faiz Yükü ve Borçlanma Dinamiği
Enflasyona endeksli borçlanma araçlarının yaygınlaşması faiz giderlerini katlamaktadır. Kamu açıklamalarında enflasyon sorumluluğu başka unsurlara yüklenirken gerçek yük vergi mükelleflerinin sırtına binmektedir. Bu yaklaşım bütçe yönetimindeki yapısal sorunları göz ardı etmektedir.
Görev Zararları ve Garanti Sistemleri
Kamu kurumlarına yapılan transferler ve proje garantileri öngörülemeyen yükler yaratır. Bu ödemelerin detaylı izlenmesi ve gerekçelerinin açıkça ortaya konması şeffaflık açısından zorunludur. Aksi takdirde delikler büyümeye devam eder.
Kamu Alımlarında Şeffaflık Eksikliği
Açık ihale yönteminden uzaklaşılması rekabeti azaltır ve fiyatların şişmesine yol açar. Bu durum kaynak israfını artırırken uzun vadede ekonomik verimliliği düşürür.
Yatırım Harcamalarındaki Gerileme
Yatırımların bütçe içindeki payının azalması kalkınma hedeflerini zorlamaktadır. Gerekli altyapı projeleri için kaynak ayrılırken israfın önlenmesi dengeli bir yaklaşım gerektirir.
Tüm bu unsurlar bir arada değerlendirildiğinde bütçe yönetimi bir trajediye dönüşmüş durumdadır. Vergi ödeyen vatandaşların emeği daha verimli kullanılmalı ve delikler tespit edilerek kapatılmalıdır. Bu süreçte kamuoyunun bilinçli takibi ve hesap verebilirlik talebi büyük rol oynayacaktır. Gelecek dönemlerde atılacak adımlar bu dengenin kurulmasında belirleyici olacaktır.
Bütçe ve Mali Göstergeler Özeti
Yıl Bütçe Açığı
2025 1.8 trilyon lira
2026 2.7 trilyon lira
2027 2.7 trilyon lira
2028 2.8 trilyon lira
Faiz Ödemeleri
2026 2.7 trilyon lira
2027 3 trilyon lira
2028 3.3 trilyon lira
Görev Zararı Örneği
2018 2.5 milyar lira
2025 183.9 milyar lira
Açık İhale Oranı
2015 yüzde 74.60
2024 yüzde 39.68
Yatırım Payı
2015 yüzde 11.30
Son yıllar yüzde 10 altı
Kur Korumalı Kayıp 2 ila 3 trilyon lira
Bu veriler kamu maliyesindeki mevcut tabloyu net biçimde özetlemektedir. Bütçe havuzunun gerçekten dolması ancak deliklerin kapatılmasıyla mümkün olacaktır. Gelişmeler yakından takip edilmeye devam edecektir.
