Bilal Demir
Orta Doğu coğrafyası, uzun yüzyıllardır küresel diplomasinin en karmaşık sahnelerinden biri olarak öne çıkıyor. Burada yaşanan çatışmalar, yönetim değişiklikleri ve ittifak arayışları sıklıkla duygusal tepkilerle şekillenirken, sonuçlar genellikle beklenmedik kayıplara yol açıyor. Yabancı politikada mantıklı ve tarafsız bir tutumun önemi, özellikle bu bölgedeki olaylar incelendiğinde daha belirgin hale geliyor. Halklar arasındaki tarihi bağlar, ekonomik fırsatlar ve güvenlik kaygıları bir araya geldiğinde, akılcı yaklaşımlar kalıcı çözümlere kapı aralayabiliyor. Ancak bazen ideolojik öncelikler, bu fırsatları gölgede bırakıyor ve süreçleri daha da karmaşıklaştırıyor.
Bölgenin geçmişine bakıldığında, Filistin topraklarının Osmanlı egemenliğine katıldığı dönem dikkat çekiyor. 1516 yılında Memlükler’in yenilmesiyle bu topraklar uzun süre imparatorluk sınırları içinde kaldı. 1918 yılına kadar süren bu dönemde bölge istikrarlı bir yönetim altında varlığını sürdürdü. İngiliz mandasının başlamasıyla birlikte yeni dinamikler ortaya çıktı ve 1947 yılına dek devam eden bu süreçte önemli nüfus hareketleri yaşandı. Yahudi göçmenlerin artmasıyla birlikte yerel dengeler değişmeye başladı ve çetecilik faaliyetleri devletleşme çabalarına dönüştü.
Birleşmiş Milletler’in 181 sayılı kararı, bölgede iki ayrı devlet kurulmasını öngörüyordu. Bir taraf İsrail, diğer taraf ise Filistin olarak planlanmıştı. Ancak Arap dünyası, yaklaşık yüz milyonluk bir nüfusla bu karara karşı çıktı ve topraklarında Yahudi devleti kurulmasına izin verilmeyeceğini belirtti. Karar kabul edilmedi ve 1948 yılında Arap devletleri resmen savaşa girdi. İsrail bu savaşı kazandı, topraklarını iki katına çıkardı ve Gazze’nin kontrolü Mısır’a bırakıldı. Bu gelişme, bölgedeki güç dengelerini kökten değiştirdi ve uzun vadeli gerilimlerin temelini attı.
Arap tarafı 1948 yenilgisinin intikamını almak için 1967 yılında yeni bir savaş başlattı. Altı gün süren çatışmalar İsrail’in zaferiyle sonuçlandı ve topraklar dört katına çıktı. Gazze bu kez doğrudan işgal edildi. 1973 yılında Arap devletleri kaybettikleri bölgeleri geri almak amacıyla bir savaş daha denedi ancak yine yenilgiyle karşılaştı. İsrail daha da güçlendi ve bölge haritası kalıcı olarak değişti. Bu savaşlar zinciri, duygusal tepkilerin stratejik sonuçlarını net biçimde ortaya koyuyordu.
2005 yılında Oslo Anlaşması ile Gazze işgali sona erdi. Önce Filistin Kurtuluş Örgütü, ardından Hamas yönetimi altında özerk bir bölge haline geldi. Arap devletleri, Mısır, Ürdün, Suriye ve Irak gibi ülkeler İsrail’i haritadan silme projesinden vazgeçti. Bu rolü İran üstlendi ve desteklediği gruplar üzerinden yeni stratejiler geliştirdi. 7 Ekim 2023 gecesi Hamas savaşçıları bir İsrail yerleşimini basarak bin iki yüz kişiyi öldürdü ve iki yüz elli rehineyle geri döndü. Amaç, geniş katılımlı bir savaş başlatarak uluslararası desteği almak ve Filistin devletini kurmaktı.
Bu saldırı, dünya kamuoyunda İsrail’i gaddar bir güç olarak mahkum etme konusunda başarılı oldu. Ancak sonuçlar ağırdı. Yaklaşık yüz bin kişi hayatını kaybetti, Gazze harabeye döndü ve özerklik statüsü kaybedildi. Bu sürecin mantıksal boyutları sorgulandığında, akılcı bir değerlendirme yapmanın önemi daha iyi anlaşılıyor. Benzer şekilde uzun süredir iktidarda olan yönetim, içteki tutumunu dış siyasete de yansıtıyor ve Filistin meselesinde kayıtsız şartsız bir destek çizgisi izliyor. Bu yaklaşım, Gazzelilerin çektiği acıların artmasına katkıda bulunuyor ve beklenen faydayı sağlamıyor.
Muhalefet çevreleri de bu konuda benzer bir rekabet içinde yer alıyor. İsrail karşıtlığı ve Yahudi düşmanlığı söylemleri yaygınlaşıyor. Oysa Filistin halkı Hamas yandaşlarından ibaret değil. İsrail içinde iki milyon Filistinli Müslüman vatandaş olarak yaşıyor. Batı Şeria’da iki buçuk milyon Arap, uzlaşma arayışında. Bölgedeki iki büyük ekonomi ise birbirini iktisaden tamamlıyor. Tarih boyunca bu coğrafyada Türkler ve Yahudiler arasında dostluk bağları güçlü olmuş. Bu dostluğun devamı için hiçbir engel yok.
İlişkiler düzeldiğinde arabuluculuk rolü üstlenmek mümkün hale geliyor. Böylece Filistinlilere daha somut faydalar sağlanabilir. Dünya devletlerinin çoğu, İsrail’in kendini savunma hakkını kabul ediyor. Gaddarlık eleştirileri yapılsa bile bu hak tanınıyor. Bu ülke ise ABD ve Avrupa Birliği ile müttefiklik isterken İsrail’e hiçbir hak vermeyen tutumuyla çelişki yaşıyor. Zaman zaman Batı’ya tepki olarak BRICS gibi oluşumlarla güç birliği önerileri gündeme geliyor. Ancak BRICS ülkeleri de İslam sempatizanı değil ve benzer mantık dışı yaklaşımlardan uzak duruyor.
Dış siyasette laiklik, aslında akılcılık anlamına geliyor. Duygusal ve ideolojik öncelikler yerine mantıklı çıkar hesapları yapılması, hem bu ülkeye hem de bölge halklarına fayda sağlar. Tarihi dostluklar canlandırıldığında ekonomik işbirliği artar, güvenlik dengeleri güçlenir ve barışa katkı sağlanır. Gazze faciası gibi olaylar, yanlış stratejilerin bedelini gösteriyor. Yüz binlerce insanın hayatı, harap olmuş bir bölge ve kaybedilen özerklik, akıl dışı yaklaşımların sonucudur.
Orta Doğu’da kalıcı istikrar arayışı, ancak tarafsız ve akılcı bir diplomasiyle mümkün. Geçmiş savaşların dersleri, bugünkü krizlerde yol gösterici olabilir. İki milyon vatandaşın İsrail içinde barış içinde yaşaması, Batı Şeria’daki uzlaşma çabaları ve ekonomik tamamlayıcılık gibi unsurlar, yeni fırsatlar sunuyor. Uluslararası camianın genel tutumu da dikkate alındığında, duygusal tepkiler yerine stratejik adımlar atmanın zamanı geldiği görülüyor.
Bölgesel aktörler arasındaki ilişkileri düzeltmek, arabuluculuk mekanizmalarını harekete geçirmek ve tarihi bağları güçlendirmek, Filistin meselesine gerçekçi çözümler getirebilir. Bu yaklaşım, sadece kısa vadeli tepkilerden uzak durmayı değil, uzun vadeli kazanımları da hedefliyor. Dış politikada laiklik ilkesi benimsendiğinde, çelişkiler azalır ve ortak çıkarlar ön plana çıkar. BRICS veya Batı ittifakları gibi seçenekler de ancak akılcı bir filtreyle değerlendirildiğinde anlam kazanır.
Sonuç olarak, Orta Doğu’daki gelişmeler bir kez daha gösteriyor ki duygusal politikalar yerine akılcı ve laik bir çizgi izlemek şart. Tarihi örnekler, savaşlar ve güncel olaylar bu gerçeği netleştiriyor. Filistin halkının acıları hafifletilebilir, ekonomik işbirlikleri geliştirilebilir ve bölgesel barışa katkı sağlanabilir. Herkesin ortak yararı için bu perspektifi benimsemek, gelecek nesillere daha güvenli bir Orta Doğu bırakmanın anahtarıdır. Akılcı yaklaşımlar, her zaman en kalıcı çözümleri üretmiştir ve bu coğrafyada da aynı etkiyi yaratabilir.
Bölge halklarının geleceği, dış siyasetteki tutumlara bağlı. Geçmişte yaşanan yenilgiler ve zaferler, duygusal kararların bedelini defalarca ödettirdi. Bugün ise yeni bir anlayışla hareket etmek mümkün. İsrail’le tarihi dostluğun canlandırılması, Filistinlilere dolaylı yoldan daha fazla destek anlamına gelebilir. Dünya devletlerinin savunma hakkı kabulü de bu çerçevede değerlendirildiğinde tutarlı bir politika ortaya çıkıyor. Laiklik, burada sadece iç düzenle ilgili değil, uluslararası ilişkilerde de akılcılığın temel taşıdır.
Tüm bu dinamikler ışığında, Orta Doğu diplomasisi yeni bir sayfa açabilir. Ekonomik tamamlayıcılık, vatandaş hakları ve arabuluculuk gibi unsurlar bir araya geldiğinde barışa giden yol açılır. Duygusal cepheleşmeler yerine mantıklı adımlar, hem bölgeyi hem de küresel dengeleri olumlu etkiler. Bu yaklaşım, gelecekteki krizleri önlemenin ve mevcut yaraları sarmak için en etkili yöntem olarak öne çıkıyor. Olayların seyri, akılcı politikaların ne kadar kritik olduğunu bir kez daha hatırlatıyor.
Dış siyasette laiklik ilkesi benimsendiğinde, çelişkiler ortadan kalkar ve gerçekçi çözümler üretilir. Tarihi bağlar, ekonomik fırsatlar ve güvenlik kaygıları dengeli biçimde yönetilir. Filistin-İsrail meselesi gibi karmaşık sorunlar, ancak böyle bir perspektifle ileriye taşınabilir. Bölge için umut verici bir gelecek, akılcı yaklaşımlarla şekillenecektir. Bu dersler, diplomasinin temel taşlarını oluşturmalı ve her adımda göz önünde bulundurulmalıdır.
